Velayet Davası: Velayet Kime Verilir, Velayetin Değiştirilmesi ve Kişisel İlişki (2026)

Boşanma sürecinde en zor soru çoğu zaman "çocuk kimde kalacak?" sorusudur. Velayet yalnızca çocuğun hangi evde yaşayacağını değil; okulunu, sağlıkla ilgili kararları ve yasal temsilini de belirler. Bu yüzden mahkeme velayet konusunda anne ile babanın anlaşmasıyla bile tam olarak bağlı değildir; ölçü, çocuğun üstün yararıdır.

Bu rehberde velayetin hangi ölçütlerle verildiğini, çocuğun dinlenmesini, ortak velayet tartışmasını, velayetin değiştirilmesi davasını ve kişisel ilişki kararına uyulmadığında izlenecek yolu ele alıyoruz. Bakırköy Adliyesi aile mahkemelerinde velayet dosyalarını takip eden bir Bağcılar boşanma avukatı olarak şunu baştan belirtelim: velayet dosyalarında ebeveynlerin birbirleri hakkındaki iddialarından çok, çocuğun gündelik hayatını gösteren somut bilgiler ve uzman raporları sonucu şekillendirir.

Velayet Nedir?

Velayet, ergin olmayan çocuğun bakımı, eğitimi, korunması ve yasal temsili ile mallarının yönetimi konusunda ana ve babaya tanınan hak ve yükümlülüklerin bütünüdür. TMK md. 335'e göre ergin olmayan çocuk ana ve babasının velayeti altındadır ve yasal bir sebep olmadıkça velayet ana ve babadan alınamaz.

Velayet kendisine verilmeyen ebeveyn çocukla hukuki bağını kaybetmez: kişisel ilişki hakkı ve çocuğun giderlerine katılma yükümlülüğü devam eder.

"Velayet davası" ifadesi uygulamada birkaç farklı talebi anlatır: boşanma davası içindeki velayet talebi, evlilik sürerken ayrı yaşayan eşlerden birine velayetin verilmesi (TMK md. 336/2, 197), velayetin değiştirilmesi, velayetin kaldırılması (TMK md. 348), evlilik dışı doğan çocuğun velayeti (TMK md. 337) ve kişisel ilişkinin kurulması veya yeniden düzenlenmesi.

Boşanmada Velayet (TMK md. 182)

TMK md. 182 uyarınca mahkeme boşanmaya karar verirken, imkân bulundukça ana ve babayı dinledikten sonra ana ve babanın haklarını ve çocukla kişisel ilişkilerini düzenler. Bu düzenleme talebe bağlı değildir; dilekçede velayet istenmemiş olsa bile hâkim velayet hakkında karar verir.

2021'de yapılan değişiklikle mahkeme, kişisel ilişki düzenlemesine uyulmazsa çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilebileceğini kararında ihtar eder (TMK md. 182/2; ayrıca md. 324/3). Yani çocuğu diğer ebeveynden koparmaya çalışmak, velayet sahibi için somut bir risk doğurur.

Anlaşmalı boşanmada velayet protokolle düzenlenir; ancak TMK md. 166/3 uyarınca hâkim bu düzenlemeyi uygun bulmalıdır ve çocukların menfaatini gözeterek değişiklik yapabilir. Protokol maddeleri için anlaşmalı boşanma protokolü örneği, süreç için anlaşmalı boşanma davası yazımıza bakabilirsiniz.

Çekişmeli boşanmada velayet, delillerin sunulduğu ve uzman incelemesi yapılan bir uyuşmazlık konusudur; süreç için çekişmeli boşanma, talebin yazımı için çekişmeli boşanma dilekçesi örneği yazılarımıza bakabilirsiniz.

Velayet Kime Verilir? Çocuğun Üstün Yararı Ölçütleri

Kanunda "velayet anneye verilir" veya "belirli yaştan sonra çocuk babada kalır" gibi bir kural yoktur. Yargıtay kararlarında öne çıkan ölçütler şunlardır:

• Çocuğun yaşı ve bakım ihtiyacı. Küçük yaştaki çocukların anne bakımına ve şefkatine daha fazla ihtiyaç duyduğu Yargıtay kararlarında sıkça vurgulanır; ancak bu mutlak bir kural değildir.
• Alışılmış düzen. Çocuğun fiilen kimin bakımında büyüdüğü, okulu ve çevresi.
• Kardeşlerin birlikte büyümesi. Yargıtay kural olarak kardeşlerin birbirinden ayrılmamasını gözetir.
• Bakım imkânı. Ebeveynin çalışma düzeni, çocuğa ayırabileceği zaman, konut koşulları ve aile desteği.
• Çocuğu tehlikeye sokan davranışlar. Şiddet, bağımlılık, ağır ihmal.
• Diğer ebeveynle ilişkiye tutum. Her ebeveyn, diğerinin çocukla kişisel ilişkisini zedelemekten kaçınmakla yükümlüdür (TMK md. 324/1).
• Çocuğun görüşü. İdrak çağındaki çocuğun görüşü alınır.

Çocuğun Dinlenmesi ve İdrak Çağı

Velayet kararlarında çocuğun görüşünün alınması, Türkiye'nin taraf olduğu BM Çocuk Haklarına Dair Sözleşme (md. 12) ile Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi'ne dayanır. Yargıtay, idrak çağındaki çocuğun görüşü alınmadan velayetin düzenlenmesini veya değiştirilmesini bozma sebebi saymaktadır.

Kanunda idrak çağı için sabit bir yaş yoktur; belirleyici olan, çocuğun kendisini ilgilendiren konuda görüş oluşturabilecek olgunlukta olup olmadığıdır. Çocuk kural olarak duruşma salonunda ve ebeveynlerinin önünde değil, uygun bir ortamda, çoğu zaman pedagog veya psikolog eşliğinde dinlenir.

Çocuğun görüşü bağlayıcı değildir. Çocuğun yönlendirildiği anlaşılırsa ya da tercihi kendi yararına açıkça aykırıysa hâkim, gerekçesini göstererek farklı karar verebilir. Çocuğu mahkemede ne söyleyeceği konusunda hazırlamaya çalışmak, uzman görüşmesinde çoğu zaman fark edilir ve yönlendiren ebeveynin aleyhine değerlendirilir.

Sosyal İnceleme Raporu ve Pedagog

4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun md. 5 uyarınca aile mahkemeleri, adliyelerde görevlendirilen psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacılardan yararlanır. Bu uzmanların hazırladığı sosyal inceleme raporu, velayet dosyalarının en önemli delillerinden biridir.

Uzman ebeveynlerle ve çocukla görüşür, gerektiğinde yaşam koşullarını yerinde inceler. Hâkim raporla bağlı değildir; taraflar rapordaki eksikliklere karşı beyanda bulunabilir. Görüşmede diğer ebeveyni kötülemek yerine çocuğun okul, sağlık ve günlük bakım düzenini nasıl sağladığınızı somut olarak anlatmanız yerinde olur.

Ortak Velayet Mümkün mü?

Türk Medeni Kanunu boşanma sonrası ortak velayeti açıkça düzenlemez. Tartışmayı değiştiren gelişme, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne Ek 7 No'lu Protokol'ün Türkiye bakımından yürürlüğe girmesi oldu. Protokolün 5. maddesi, eşlerin evliliğin bitmesi hâlinde de çocuklarıyla ilişkilerinde eşit hak ve sorumluluklara sahip olduğunu belirtir.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi 2017'de verdiği kararlarda, yabancı mahkemelerin ortak velayet kararlarının Türk kamu düzenine aykırı olmadığını kabul etti. Sonrasında yabancılık unsuru bulunmayan dosyalarda da çocuğun yararına uygun olması koşuluyla ortak velayete hükmedilmeye başlandı. Bugünkü uygulamada:

• Ortak velayet çoğunlukla anlaşmalı boşanmalarda, iki ebeveynin açık talebiyle gündeme gelir.
• Mahkeme, ebeveynlerin çocuğa ilişkin kararları birlikte alabilecek iletişime sahip olup olmadığını ayrıca değerlendirir; taraflar istese bile talebi reddedebilir.
• Ebeveynlerden birinin karşı çıktığı dosyalarda ortak velayet genellikle kabul görmemektedir; kanuni düzenleme bulunmadığından farklı uygulamalar da görülebilir.

Dava Sürerken Geçici Velayet ve Tedbirler

TMK md. 169 uyarınca boşanma davası açılınca hâkim, dava süresince gerekli olan ve özellikle çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri re'sen alır. Mahkeme çocuğun dava boyunca hangi ebeveynde kalacağına, diğer ebeveynle görüşme düzenine ve çocuk için tedbir nafakasına karar verir.

Geçici velayet kararı davanın sonucunu bağlamaz; ancak dava boyunca kurulan düzen, nihai değerlendirmede dikkate alınır.

Aile içi şiddet varsa 6284 sayılı Kanun da devreye girer. Hâkim bu Kanun kapsamında velayet ve kişisel ilişki konusunda karar verebilir (md. 5/3); daha önce verilmiş bir kişisel ilişki kararı varsa kişisel ilişkinin refakatçi eşliğinde yapılmasına, sınırlanmasına veya tümüyle kaldırılmasına hükmedebilir (md. 5/1-ç). Başvuru yollarını ve tedbirin süresini uzaklaştırma kararı rehberimizde anlattık.

Velayetin Değiştirilmesi Davası

Boşanma kararıyla verilen velayet değişmez değildir. Kanuni dayanaklar:

• TMK md. 183: Ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkim, re'sen veya ebeveynlerden birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır.
• TMK md. 349: Velayet sahibinin yeniden evlenmesi velayetin kaldırılmasını gerektirmez; ancak çocuğun menfaati gerektirdiğinde velayet sahibi değiştirilebilir.
• TMK md. 182/2 ve 324/3: Kişisel ilişki düzenlemesine uyulmazsa, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayet değiştirilebilir.

Uygulamada bu davaya konu olan tipik durumlar; çocuğun bakımının, eğitiminin veya sağlığının ihmal edilmesi, velayet sahibinin şiddet veya bağımlılık gibi çocuğu tehlikeye sokan davranışları, çocuğun uzun süredir fiilen diğer ebeveynle yaşaması, kişisel ilişkinin sistematik olarak engellenmesi ve idrak çağındaki çocuğun diğer ebeveynle yaşamak istemesidir. Buna karşılık yeniden evlenme veya gelir farkı, çocuğun yararının somut olarak etkilendiği gösterilmedikçe tek başına yeterli değildir.

Usul ve süre. HMK md. 382/2-b-13, velayetin bir eşten alınarak diğerine verilmesini çekişmesiz yargı işleri arasında sayar; bu işlerde niteliğine uygun düştüğü ölçüde basit yargılama usulü uygulanır ve hâkim re'sen araştırma yapar (HMK md. 385). Görevli mahkeme aile mahkemesidir. Dava için kanunda hak düşürücü bir süre yoktur; ancak ileri sürülen olayın çocuğun güncel durumunu etkilediğinin gösterilmesi gerekir.

Velayetin Kaldırılmasından Farkı

Velayet kaldırılsa bile ebeveynin çocuğun bakım ve eğitim giderlerini karşılama yükümlülüğü devam eder (TMK md. 350); kaldırma sebebi ortadan kalkarsa hâkim velayeti geri verir (TMK md. 351).

Kişisel İlişki Kurulması ve Düzenlenmesi

TMK md. 323 uyarınca ana ve babadan her biri, velayeti altında bulunmayan çocukla uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir. "Kişisel ilişki tesisi" olarak da anılan bu düzenleme, çocuğun iki ebeveyniyle de bağını sürdürmesini amaçlar.

Tipik bir düzenleme belirli hafta sonlarını, bayramları, yarıyıl ve yaz tatilinin bir bölümünü ve telefon ya da görüntülü görüşme imkânını içerir. Küçük yaştaki çocuklar için yatılı olmayan, kısa süreli görüşmelerle başlayan kademeli düzenlemeler yapılabilir. Kararın gün, saat ve teslim yeri bakımından açık olması önemlidir; kararın yerine getirilmesi doğrudan bu bilgilere göre işler.

Sınırlar. Kişisel ilişki sebebiyle çocuğun huzuru tehlikeye girerse, ebeveyn bu hakkı yükümlülüklerine aykırı kullanırsa, çocukla ciddi olarak ilgilenmezse ya da başka önemli sebepler varsa kişisel ilişki hakkı reddedilebilir veya kaldırılabilir (TMK md. 324/2).

Diğer yakınlar. Olağanüstü hâller mevcutsa ve çocuğun menfaatine uygunsa kişisel ilişki hakkı, başta büyükanne ve büyükbaba gibi hısımlar olmak üzere diğer kişilere de tanınabilir (TMK md. 325).

Yetki ve rıza. Kişisel ilişkiyle ilgili düzenlemelerde çocuğun oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir. Bir düzenleme yapılıncaya kadar, velayet hakkına sahip veya çocuğun kendisine bırakıldığı kişinin rızası dışında kişisel ilişki kurulamaz (TMK md. 326). Görüşme sağlanamıyorsa çocuğu kendi başınıza almaya çalışmak yerine mahkemeden düzenleme veya tedbir istenmelidir.

Kişisel İlişki Kararına Uyulmazsa Ne Olur?

Eskiden bu kararlar icra daireleri aracılığıyla yerine getirilirdi. 7343 sayılı Kanunla İİK'nın ilgili hükümleri yürürlükten kaldırıldı ve süreç 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu md. 41/A ve devamına taşındı. Adalet Bakanlığı'na göre yeni sisteme 8 Mayıs 2023'ten itibaren ülke genelinde geçilmiştir.

1. Başvuru. Hak sahibi, ilam veya tedbir kararıyla çocuğun yerleşim yerindeki adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğüne başvurur. Başvuru avukat aracılığıyla da yapılabilir.
2. Teslim emri. Müdürlük yükümlüyle iletişime geçer; yükümlüye ulaşılamaz veya çocuk getirilmezse teslim emri gönderir. Emir, karar kapsamındaki sonraki teslimler için de geçerlidir.
3. Teslim. Çocuk, müdürlükçe belirlenen mekânlarda psikolog, pedagog, sosyal çalışmacı gibi uzmanlar aracılığıyla teslim edilir.
4. Danışmanlık tedbiri. Teslim emrine ilk aykırılıkta müdürlük, aile mahkemesinden yükümlü hakkında danışmanlık tedbiri ister (md. 41/C-8).

Yaptırım. Bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine aile mahkemesi şu disiplin hapislerine karar verebilir (md. 41/F):

Bu işlemler harçtan istisnadır ve avukatlık ücreti dışındaki masraflar Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır (md. 41/H). Müdürlüğün işlemlerine karşı bir hafta içinde aile mahkemesine şikâyet yoluna gidilebilir (md. 41/E).

Kural tek taraflı da değildir: hak sahibi, çocuğu teslim almaya geleceğini teslim saatinden en az kırk sekiz saat önce müdürlüğe bildirmelidir; bildirdiği hâlde haklı mazeretsiz art arda iki kez veya bir yılda üç kez gelmezse dosya işlemden kaldırılır (md. 41/C). Bakanlık rehberine göre tedbir kararlarının yerine getirilmesinde kesinleşme aranmaz; hükümle verilen velayet ve kişisel ilişki kararları ise kesinleştikten sonra yerine getirilir.

Kişisel ilişkinin sürekli engellenmesi, disiplin hapsinin yanında velayetin değiştirilmesi davasının da dayanağı olabilir (TMK md. 324/3).

Velayet ve İştirak Nafakası

Velayet kendisine verilmeyen ebeveyn, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır (TMK md. 182). Nafaka miktarı; çocuğun ihtiyaçları ile ana ve babanın hayat koşulları ve ödeme güçleri dikkate alınarak belirlenir (TMK md. 330).

Velayetin değiştirilmesi davasında önceki iştirak nafakasının kaldırılması ve velayeti devralan ebeveyn lehine nafaka bağlanması da talep edilebilir. Kişisel ilişki ile nafaka ise birbirinin karşılığı değildir: nafaka ödenmiyor diye görüşme engellenemez, görüşme yapılamıyor diye de nafaka kesilemez. Nafaka türlerini ve miktarın nasıl belirlendiğini nafaka türleri ve hesaplama rehberimizde anlattık.

Görevli ve Yetkili Mahkeme, Süre ve Masraflar

Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde bu davalara asliye hukuk mahkemesi bakar (4787 s. Kanun md. 2). Bağcılar'da oturan ailelerin velayet dosyaları Bakırköy Adliyesi'ndeki aile mahkemelerinde görülür; pratik bilgiler için Bakırköy Adliyesi rehberimize bakabilirsiniz.

Davanın süresi için kesin bir rakam vermek mümkün değildir; süreyi en çok sosyal inceleme raporunun alınma zamanı, tebligatlar ve mahkemenin iş yükü belirler. Velayet davaları değeri para ile ölçülemeyen davalar olduğundan maktu harca tabidir; ayrıca tebligat ve uzman incelemesi için gider avansı yatırılır. Tutarlar her yıl yeniden belirlendiğinden dava tarihindeki güncel tarifeye göre hesaplanmalıdır.

Hukuki Destek

Velayet dosyalarında dava sırasında kurulan geçici düzen, sosyal inceleme görüşmesine hazırlık ve kişisel ilişki kararının uygulanabilir biçimde yazılması çoğu zaman davanın sonunu da etkiler. Karara uyulmadığında doğru mercie zamanında başvurmak da ileride velayetin değiştirilmesi talebinin dayanağını oluşturur.

Av. Hasan Can Güler, aile hukuku alanında boşanma, velayet, kişisel ilişki ve nafaka dosyalarında danışmanlık ve dava temsili sunmaktadır. Aile hukuku hizmetlerimizin tamamını Bağcılar boşanma avukatı sayfamızda, büromuzun tüm çalışma alanlarını ise Bağcılar avukat ve İstoç hukuk büromuz sayfasında bulabilirsiniz. Dosyanızı değerlendirmek için konsültasyon talebi oluşturabilirsiniz.

İlgili hükümlerin güncel metnine 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu üzerinden mevzuat.gov.tr, kişisel ilişki kararlarının yerine getirilmesine ilişkin hükümlere ise 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu üzerinden mevzuat.gov.tr adresinden ulaşabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Velayet kime verilir?

Kanunda anneye veya babaya tanınmış bir öncelik yoktur. Hâkim; çocuğun yaşını, alıştığı düzeni, kardeşlerle birlikte büyümesini, ebeveynlerin bakım imkânlarını, çocuğu tehlikeye sokan davranışları ve idrak çağındaki çocuğun görüşünü değerlendirerek çocuğun üstün yararına göre karar verir.

Velayet davasında çocuğun görüşü kaç yaşında alınır?

Kanunda sabit bir yaş sınırı yoktur. Yargıtay, idrak çağındaki çocuğun görüşünün alınmasını zorunlu görür; idrak çağı çocuğun olgunluğuna göre somut olarak değerlendirilir. Çocuk genellikle uzman eşliğinde dinlenir; görüşü önemlidir ancak hâkimi bağlamaz.

Baba velayeti alabilir mi?

Evet. Ölçü çocuğun üstün yararıdır. Yargıtay küçük yaştaki çocuklar bakımından anne bakımının önemini sıkça vurgulasa da, babanın çocuğun bakımını fiilen üstlendiği veya annenin çocuğu ihmal ettiği dosyalarda velayet babaya verilebilir.

Ortak velayet alınabilir mi?

Kanunda açık bir düzenleme yoktur. Ancak Ek 7 No'lu Protokol ve Yargıtay'ın 2017'den sonraki yaklaşımıyla birlikte, özellikle anlaşmalı boşanmalarda iki ebeveynin talebi üzerine ve çocuğun yararına uygun bulunması hâlinde ortak velayete hükmedilebilmektedir. Ebeveynlerden birinin karşı çıktığı dosyalarda genellikle kabul görmemektedir.

Velayetin değiştirilmesi davası için süre var mı?

Hayır, kanunda hak düşürücü bir süre yoktur. Velayet sahibinin yeniden evlenmesi, taşınması, çocuğu ihmal etmesi veya kişisel ilişkiyi engellemesi gibi durumlar oluştuğunda dava açılabilir; ancak bu durumun çocuğun güncel yararını etkilediği gösterilmelidir.

Yeniden evlenen anne velayeti kaybeder mi?

Tek başına kaybetmez. TMK md. 349'a göre velayet sahibinin yeniden evlenmesi velayetin kaldırılmasını gerektirmez. Velayet ancak yeni evliliğin çocuğun menfaatini olumsuz etkilediği somut olarak ortaya konursa değiştirilebilir. Aynı kural baba için de geçerlidir.

Kişisel ilişki kararına uyulmazsa ne yapılır?

Çocuğun yerleşim yerindeki adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğüne ilam veya tedbir kararıyla başvurulur. Müdürlük yükümlüye teslim emri gönderir; emre aykırı davranan hakkında şikâyet üzerine aile mahkemesi üç günden on güne kadar disiplin hapsine karar verebilir. Kişisel ilişkinin sürekli engellenmesi velayetin değiştirilmesi davasına da dayanak olabilir.